ارزانى داشته ، ايجاد آلام كرده است . بعد از آن رحمت را اثر بر دو وجه است : يكى اثر بالذات كه آن اثر رحمت رحمانيه عامهء مستقله است به ايجاد كلّ اعيان . و لا تنظر إلى غرض و لا إلى عدم غرض ، و لا إلى ملائم و لا إلى غير ملائم : فإنها ناظرة في عين كل موجود قبل وجوده . بل تنظره في عين ثبوته . و رحمت نظر نمىكند به غرض و عدم غرض و به ملايم و غير ملايم ، چه رحمت ناظره است در عين هر موجود ، پيش از وجودش در خارج ، بلكه در حال ثبوتش در عدم . و لهذا رأت الحق المخلوق في الاعتقادات عينا ثابتة في العيون الثابتة فرحمته بنفسها بالإيجاد « 14 » . حق مخلوق عبارت از تجلى حق سبحانه است بر حسب اعتقاد معتقدين در وى . و اين را مخلوق از آن جهت گفت كه مجعول است و متكثّر ، و تسميه به حق كرد از آن كه حق است در اعتقاد معتقد ، و تجلى حق است در نفس امر . و معنى آنست كه از براى ناظر بودن رحمت در اعيان هنگام ثبوتش در عدم و ترحم كردنش بر وى ، مشاهده كرد اعيان موجودات ، و ديد عين حق مخلوق ثابته [ را ] در اعتقاد هر عين ، در جملهء عيون ثابته . پس رحم كرد رحمت مر حق مخلوق را به نفس رحمت ذاتيه ، و ايجادش كرد . و لذلك قلنا إن الحق المخلوق في الاعتقادات أول شيء مرحوم بعد رحمتها نفسها في تعلقها بايجاد الموجودين . « 15 » [ 269 - ر ] ) * يعنى : از براى آن كه حق مخلوق بحسب اعتقادات اوّل شيء مرحوم « 16 » است بعد از تعلَّق رحمت ذاتيه به نفسش به ايجاد ، پيش از اين گفتيم آن چه اوّل رحمت ذاتيه احاطهء او كرده است ، شيئيت اين عيون موجده است مر رحمت صفاتيه را و عين اسم رحمن . و لها أثر آخر بالسؤال ، فيسأل المحجوبون الحق أن يرحمهم في اعتقادهم ، و أهل الكشف يسألون رحمة الله أن تقوم بهم ، فيسألونها باسم الله فيقولون يا الله ارحمنا . و لا يرحمهم إلا قيام الرحمة بهم .

--> « 14 » قا : في الإيجاد . « 15 » قا : المرحومين . « 16 » پا : موجود .